Nga Ervin Postoli
Bashkitë e Elbasanit, Librazhdit dhe Prrenjasit duhet të ndërmarrin veprime që në fazë të hershme, veçanërisht në drejtim të studimit dhe buxhetimit të projekteve që kanë të bëjnë me minimizimin e dëmit nga ndryshimi i klimës dhe mbrojtjen e sektorëve kyç dhe popullatës”. Kërkesa vjen nga eksperti i mjedisit dhe klimës, Kristi Bashmili, duke marrë në konsideratë risqet që paraqesin ndryshimet klimatike në territorin e këtyre bashkive. Në këtë intervistë, dhënë për “EkoSkaner”, Bashmili flet për sektorët më të ndikuar e që prekin drejtpërdrejt popullatën, ndërsa thekson se është domosdoshmëri që bashkitë e mësipërme të bashkëpunojnë midis tyre, duke hartuar strategji dhe plane veprimi të përbashkëta për përshtatshmërinë ndaj ndryshimit të klimës, pasi janë në të njëjtin basen.
Z. Bashmili, tashmë ndryshimet klimatike janë të njohura dhe të vërtetuara shkencërisht, por sa e prekur është Shqipëria nga këto ndryshime?
Midis viteve 2011 dhe 2020, temperatura mesatare e sipërfaqes së Tokës u rrit me 1.1°C krahasuar me temperaturën mesatare në fund të shekullit të 19-të (para Revolucionit Industrial), duke shënuar periudhën më të ngrohtë në 100.000 vitet e fundit. Nivelet e gazeve serrë në atmosferë vazhdojnë të rriten për shkak të emetimeve tona. Reshjet në tokë janë shtuar që prej viteve ‘50-të. Në rajonet tropikale bie shi gjithnjë e më shumë gjatë stinëve të lagështa dhe gjithnjë e më pak gjatë stinëve të thata. Ndërkohë që në vendet si Shqipëria, reshjet bien më të përqendruara dhe në periudha më të shpeshta kohore. Një problematikë tjetër është mbulesa e borës në hemisferën veriore, e cila ka rënë që prej fundit të viteve 70-të. Një fenomen i ngjashëm është vënë re edhe në Shqipëri, duke ndikuar negativisht në prodhimin e energjisë nga uji, pasi vendi ynë është i varur nga burimet hidrike (rreth 97% e energjisë në vend prodhohet nga hidrocentralet). Po ashtu, në nivel global vërehet se niveli i detit është rritur me rreth 20 centimetra që nga viti 1900. Kjo është rritja më e shpejtë se në çdo periudhë për të paktën 3000 vitet e fundit. Pra, në kompleks, përgjatë dekadave të fundit është vënë re një rritje e vazhdueshme e temperaturave dhe e ngrohjes në tërësi. Po ashtu kemi një tendencë rritëse të fatkeqësive natyrore me të cilat përballen vendet në tërësi, qofshin këto vende të zhvilluara apo vende në zhvillim. Këto fatkeqësi apo katastrofa natyrore duken si një shembull tipik i njerëzve që jetojnë në një konflikt të vazhduar me mjedisin. Gjithashtu, së bashku me shpyllëzimet dhe zjarret në pyje, përveç rritjes së emetimeve të dyoksidit të karbonit (CO2), kanë sjellë përmbytje në Ultësirën Perëndimore, si dhe erozion e rrëshqitje dheu në mbarë vendin.
Cilat janë disa nga ndikimet sociale dhe ekonomike që vijnë nga këto ndryshime?
Ndikimet socio-ekonomike janë të shumta. Në Shqipëri, referuar raportit të Global Facility for Disaster Reduction and Recovery (GFDRR) në 2017, rezultonte se në 100 vjet përmbytje janë shkaktuar 700 mln dollarë dëme apo sa 6% e PBB-së së Shqipërisë në 2016, si dhe janë prekur rreth 200 mijë persona apo 7% e popullsisë së vendit në atë periudhë kohore. Në vendet në zhvillim ku bën pjesë edhe Shqipëria, humbjet në proporcion ekonomik janë shumë më të larta dhe shpeshherë të parimbursueshme, për shkak të kapacitetit më të ulët të rimëkëmbjes.
Nëse mund të përmendim, cilat janë nga pasojat kryesore në vend dhe veçanërisht në rajon Elbasan-Librazhd-Prrenjas?
Për t’iu përgjigjur kësaj pyetje do të mbaj parasysh një raport, të përgatitur nga All Green Centre në kuadër të projektit “Budget 4 Balance”, me mbështetjen financiare nga skema e granteve “BAT Civil Society”, të Bashkimit Evropian. Raporti ka si qëllim monitorimin e buxhetit për projektet me fokus përshtatshmërinë ndaj ndryshimeve klimatike të ndërmarra nga bashkitë Elbasan, Librazhd dhe Prrenjas, për periudhën 2022–2024, si dhe orientimin e tyre drejt buxhetimit të qëndrueshëm, zbutjes së rreziqeve që vijnë nga ndryshimi i klimës dhe zbatimit të strategjive të miratuar prej tyre. Në këtë kontekst fillimisht janë evidentuar rreziqet nga ndryshimi i klimës, që në Shqipëri po sjellin pasoja negative të shumta, veçanërisht në sektorët e bujqësisë, të biodiversitetit, natyrës në tërësi dhe energjisë. Rritja e temperaturave, ulja e sasisë së reshjeve (vjetore dhe sezonale) dhe shtimi i fenomeneve ekstreme të motit, ka prekur territore të ndryshme, përfshirë edhe rajonin Elbasan–Librazhd–Prrenjas. Territori në fjalë karakterizohet nga tipologji terreni të thyer, kodrinore-malore, deri te fushat në pjesën e poshtme të luginave të lumenjve, veçanërisht në pjesën e poshtme të Shkumbinit në Elbasan, si dhe hapësira fushore e Domosdovës në Prrenjas. Pjerrësia e shpateve të kodrave dhe maleve dallohet mjaft e theksuar. Lartësia mbi nivelin e detit lëviz nga rreth 80 m, ndërmjet Elbasanit dhe Peqinit, në 2.253 m maja e Shebenikut, në malësinë e Qukës-Prrenjasit. Klima varion nga ajo me tipare mesdhetare, në mesdhetare paramalore dhe malore. Përdorimi i tokës dominohet nga sipërfaqet natyrore, pasuar nga tokat bujqësore dhe zonat urbane. Ndër problematikat mjedisore më të hasura në këtë hapësirë veçohen ndotja e tokës, ujit dhe ajrit, erozioni dhe shkarja e tokës, shpyllëzimet, si dhe problemet që vijnë si pasojë e vërshimit të ujërave të përrenjve dhe lumenjve me karakter malor. Sektorët kryesorë të ekonomisë në rajon janë bujqësia, shërbimet dhe industria. Nisur nga karakteristikat e mësipërme, mund të themi se territori në fjalë konsiderohet mjaft i kërcënuar nga ndryshimet klimatike, veçanërisht sektori bujqësor, energjetik, biodiversiteti dhe pylltaria, me ndikim direkt në popullatë. Rritja e temperaturave, ulja e sasisë së reshjeve dhe shtimi i fenomeneve ekstreme të motit do të jenë pasojat konkrete të ndryshimeve klimatike në territorin e bashkive.
Ju përmendët disa sektorë që janë më të rrezikuar. Më konkretisht, si preken ata nga ndryshimi i klimës?
Në rajonin e Elbasan–Librazhd–Prrenjas, ndikimet janë dhe do të ndjehen në shumë sektorë dhe bujqësia është një prej tyre. Bujqësia, që përbën pjesën më të madhe të të punësuarve në këtë rajon, është ndër sektorët më të ndjeshëm ndaj ndryshimeve klimatike. Rritja e temperaturave dhe ulja e reshjeve pritet të sjellë ulje të prodhimit të kulturave tradicionale (ose kërkesë për ndryshimin e tyre), shtim të dëmtuesve dhe kërkesë të rritur për ujë. Kjo kërkon përshtatjen e kulturave bujqësore me varietete më rezistente ndaj thatësirës. Në zonën e Bashkive Elbasan, Librazhd dhe Prrenjas, ndryshimet klimatike mund apo do të prekin prodhimin bujqësor për shkak të valëve të të nxehtit, periudhave të zgjatura të thatësirës dhe mungesës së ujit vaditës, veçanërisht në zonat kodrinore dhe atë të pllajave, si dhe të fushës së Domozdovës. Po ashtu,nga ndryshimi i klimës do të ndikohen burimet ujore dhe energjia. Ndryshimet klimatike do të ndikojnë në ciklin hidrologjik përmes uljes së reshjeve vjetore. Rritja e temperaturës dhe zgjatja e periudhës së thatë do të rrisin avullimin, si dhe do të krijojnë mungesë të ujit për sektorët kryesorë, si: bujqësia, popullata, energjia (HEC-et) dhe natyra. Përmbytjet nga lumenjtë dhe reshjet intensive priten të jenë më të shpeshta dhe do të ndikojnë në infrastrukturë. Prodhimi i energjisë elektrike, bazuar kryesisht në HEC-e, do të përballet me vështirësi të menaxhimit për shkak të shpërndarjes së pabarabartë të reshjeve. Dukeht përmendur edhe turizmi, ku ndryshimet klimatike do të ndikojnë në mënyrë të dyfishtë në këtë sektor. Deri në vitin 2050, muajt maj-tetor pritet të jenë të shkëlqyer për turizmin bregdetar, ndërsa turizmi i dimrit pritet të tkurret, duke ulur potencialin për territorin e rajonit Elbasan–Librazhd–Prrenjas. Në këtë drejtim, nevojitet që bashkitë të veprojnë në kohë në diversifikimin e paketës turistike dhe rritjen e konkurrueshmërisë për të zhvilluar turizëm gjithëvjetor. Ndryshimet klimatike pritet të kenë ndikim negativ edhe mbi shëndetin dhe jetesën e popullsisë, edhe në ekonominë e tyre, të bazuar në turizëm dhe bujqësi. Rritja e përmbytjeve dhe zjarreve, mungesa e ujit të pijshëm dhe e ushqimit, dhe rreziku i sëmundjeve të transmetuara nga insektet mund të përbëjnë sfida serioze. Përmbytjet priten të dëmtojnë një numër të madh parcelash bujqësore dhe banesa në zonat e ulëta fushore, veçanërisht ato të ndërtuara pranë lumenjve të rrëmbyeshëm. Ndryshimi i klimës do të prekë ndjeshëm edhe vetë natyrën dhe biodiversitetin, kryesisht në shtimin e kërcënimeve (erozion, zjarre, thatësirë etj.), kushtëzimin e nevojave biologjike dhe ndryshimin e habitatit në tërësi.
Përballë gjithë këtyre risqeve, cilat janë masat që duhet të ndërmerren nga pushteti vendor?
Bashkitë respektive, në sajë të përshtatshmërisë ndaj këtyre ndryshimeve, duhet të ndërmarrin veprime që në fazë të hershme, veçanërisht në drejtim të studimit dhe buxhetimit të projekteve që kanë të bëjnë pikërisht me minimizimin e dëmit nga ndryshimi i klimës dhe mbrojtjen e sektorëve kyç dhe popullatës. Duke marrë në konsideratë që bashkitë Elbasan, Librazhd dhe Prrenjas janë në të njëjtin basen, është e domosdoshme dhe ndihmuese bashkëpunimi midis tyre, duke hartuar strategji dhe plane veprimi të përbashkëta për përshtatshmërinë ndaj ndryshimit të klimës. Gjithashtu, zbatimi i detyrimeve ligjore që rrjedhin nga ligjet për ndryshimet klimatike dhe mbrojtjes së mjedisit, si dhe arritja e objektivave të strategjive dhe planeve të miratuara nga vetë bashkitë, mbetet një pikënisje e domosdoshme drejt qëndrueshmërisë për të treja bashkitë e marra në studim.